Çok Emin Olduğumuz Anılar Yanlış Olabilir mi?

Yanlış anılar denildiğinde aklınıza tamamen uydurulmuş hikâyeler geliyor olabilir. Oysa bazen mesele, yaşadığımız bir olayın bir ayrıntısını farklı hatırlamamızdır. Söylenen bir kelime, bir kişinin nerede durduğu ya da olayların sırası… Bir anıyı büyük bir kesinlikle anlatırken bazı ayrıntılarında yanılabilir miyiz?

Bir yakınınızla geçmişte yaşadığınız bir olayı konuştuğunuzu düşünün. Siz bir cümleyi onun söylediğinden eminsiniz; o ise böyle bir şey söylemediğini belirtiyor. İkiniz de kendi hatırladığınızın doğruluğunu savunuyorsunuz.

“Nasıl hatırlamazsın? Ben çok net hatırlıyorum.”

Peki, bir anının zihnimizde net olması, her ayrıntısının doğru olduğunu garanti eder mi?

Hafızamız bir kamera gibi çalışmaz

Bir video kaydını açtığımızda aynı görüntüyü tekrar izleriz. İnsan belleği ise yaşananları eksiksiz kaydeden ve gerektiğinde değiştirmeden oynatan bir sistem değildir.

Hatırlama, yeniden yapılandırma içeren bir süreçtir. Olay sırasında dikkat ettiğimiz ayrıntılar kadar, daha sonra karşılaştığımız bilgiler de hatırladıklarımız üzerinde etkili olabilir.

Bu nedenle bir anıyı değerlendirirken iki farklı soruyu birbirinden ayırmak gerekir: “Bunu ne kadar net hatırlıyorum?” ve “Hatırladığım ayrıntıları hangi bilgiler destekliyor?”

Elizabeth Loftus ve John Palmer’ın yaptığı klasik bir araştırma, bu ayrımı düşünmek için çarpıcı bir örnek sunuyor.

Bir kelime, bir kazayı nasıl hatırladığımızı etkileyebilir mi?

Loftus ve Palmer’ın 1974 yılında yayımladığı araştırmanın ilk deneyinde, katılımcılara trafik kazalarını gösteren kısa filmler izletildi. Ardından araçların hızını tahmin etmeleri istendi.

Ancak soruda kullanılan fiil gruplara göre değişiyordu. Bazı katılımcılara daha şiddetli bir çarpışma çağrıştıran “smashed”, diğerlerine ise “hit” gibi fiillerle soru soruldu.

Daha şiddetli çarpışma çağrışımı yapan ifadeyi duyan katılımcılar, ortalama olarak daha yüksek hız tahminleri verdi.

Araştırmanın ikinci deneyinde ise bir kaza filmi izletildi. Katılımcıların bir bölümüne yine farklı fiiller kullanılarak hız sorusu soruldu; kontrol grubuna bu soru yöneltilmedi.

Bir hafta sonra katılımcılara, filmde kırık cam görüp görmedikleri soruldu. Aslında filmde kırık cam yoktu. Buna rağmen “smashed” ifadesiyle soru sorulan grupta, kırık cam gördüğünü söyleyenlerin oranı daha yüksekti.

Bu deney bize ne söylüyor?

Araştırma, bir olay hakkında soru sorarken kullanılan dilin, insanların verdikleri yanıtları ve sonraki hatırlama bildirimlerini etkileyebileceğini gösteriyor.

Ancak buradan “Bütün anılarımız yanlıştır” sonucunu çıkaramayız. Laboratuvarda bir kaza filmi izlemek, gerçek hayatta yaşanan bütün deneyimlerle aynı değildir. Bu çalışma, belirli koşullarda ortaya çıkan bir etkiyi gösterir; tek bir kişinin belirli bir anısının doğru ya da yanlış olduğunu belirlemez.

Deneyin düşündürücü yanı şudur: Bir olaydan sonra duyduğumuz ifadeler, o olayı anlatma biçimimizin parçası hâline gelebilir.

Yanlış anılar, yalan söylemekle aynı şey değildir

Yalan söylemek, kişinin doğru olmadığını bildiği bir bilgiyi bilerek aktarmasını içerir. Yanlış hatırlamada ise kişi anlattığının doğru olduğuna içtenlikle inanabilir.

Bu ayrım, günlük anlaşmazlıkları değerlendirirken önemlidir. İki kişinin farklı hatırlaması, tek başına birinin kasıtlı olarak gerçeği değiştirdiğini kanıtlamaz.

Aynı şekilde belleğin yanılabilir olması da bir kişinin anlatısını otomatik olarak geçersiz kılmaz. “Hafıza zaten güvenilmez” diyerek birinin yaşantısını yok saymak, araştırmanın desteklediği bir sonuç değildir.

Bir anıyı dikkatle ele almak, hem kişinin deneyimine saygı duymayı hem de ayrıntılar konusunda belirsizliğe yer açmayı gerektirir.

Günlük bir anlaşmazlığa nasıl bakabiliriz?

Bir arkadaşınızla buluşma saati konusunda anlaşamadığınızı düşünün. Siz saat yedide buluşacağınızdan, arkadaşınız ise sekizde anlaştığınızdan emin.

Bu durumda yalnızca kimin daha kararlı konuştuğuna bakmak yerine, varsa mesajlaşmayı birlikte kontrol edebilirsiniz. Böylece konuşmanın odağı “Hangimiz daha iyi hatırlıyor?” sorusundan, “Elimizde hangi bilgi var?” sorusuna kayar.

Yazılı bir kayıt yoksa belirsizliği kabul etmek de mümkündür:

“Ben yedi diye hatırlıyorum, sen sekiz diye hatırlıyorsun. Şu an hangisinin doğru olduğunu kesinleştiremiyoruz.”

Her anlaşmazlığı mutlaka birinin hatasını kanıtlayarak çözmek zorunda değiliz. Bazen bundan sonra planları yazılı olarak netleştirmek, geçmişteki ayrıntı üzerinde tartışmaktan daha yararlı olabilir.

Anılarımızı değerlendirirken kendimize sorabileceğimiz sorular

Bu ayrıntıyı doğrudan mı hatırlıyorum, yoksa sonradan mı öğrendim?

Bir olayla ilgili kendi gördüklerinizle, başka birinin anlattıklarını ayrı ayrı düşünün. Her ayrıntının kaynağını kesin olarak bulamayabilirsiniz; bu belirsizliği fark etmek de değerlidir.

Hatırladığım şey ile yaptığım yorum aynı mı?

“Konuşurken odadan çıktı” bir davranışın hatırlanmasıdır. “Beni önemsemediği için çıktı” ise davranışın nedenine ilişkin bir yorumdur. Bunları ayırmak, neyi tartıştığınızı netleştirebilir.

Sorduğum soru, belirli bir yanıtı varsayıyor mu?

“Bana neden bağırdın?” sorusu, bağırıldığı konusunda baştan bir kabul içerir. “O konuşmayı sen nasıl hatırlıyorsun?” sorusu ise karşı tarafın anlatımına daha fazla alan açar.

Belirsizliği kabul edebiliyor muyum?

“Bu kısmı çok net hatırlamıyorum” demek, bütün anlatınızdan vazgeçmek değildir. Bildiğiniz, hatırladığınız ve emin olmadığınız noktaları birbirinden ayırmaktır.

Anılarımıza nasıl bir güven duyabiliriz?

Anılarımız kişisel tarihimizin önemli parçalarıdır. Belleğin yanılabilir olduğunu bilmek, geçmişimizden bütünüyle şüphe etmemizi gerektirmez.

Bunun yerine, bir olayı anlatırken kesinlik derecemize dikkat edebiliriz. “Kesinlikle böyle oldu” yerine, uygun olduğunda “Ben böyle hatırlıyorum” diyebilmek hem kendi bakış açımızı korur hem de başka bilgileri değerlendirmemize alan bırakır.

Bir anıdan emin olmak ile o anının her ayrıntısının doğru olması aynı şey değildir. Bunu kabul etmek, geçmişimizi silmek değil; hatırlama biçimimize daha dikkatli yaklaşmaktır.

Psikolog Rengin Kılıç

Kaynakça

Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589.

https://doi.org/10.1016/S0022-5371(74)80011-3

American Psychological Association. How memory can be manipulated, with Elizabeth Loftus, PhD. Speaking of Psychology.

https://www.apa.org/news/podcasts/speaking-of-psychology/memory-manipulated

Psikoloji Üzerine Yeni Yazılardan Haberdar Olun

Kaygı, ilişkiler, duygular ve psikolojik iyi oluş üzerine hazırladığım yeni yazılardan e-posta yoluyla haberdar olmak için abone olabilirsiniz.

E-posta adresiniz yalnızca yeni yazılardan haberdar olmanız için kullanılacaktır. Dilediğiniz zaman abonelikten ayrılabilirsiniz. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı privacy policy inceleyebilirsiniz.

Benzer Gönderiler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir