Stanford Hapishane Deneyi: İnsan Doğası Hakkında Ne Söyleyebilir?

Bir sabah size bir üniforma verildiğini ve başka insanların günlük yaşamı üzerinde söz sahibi olduğunuzun söylendiğini düşünün. Kuralları koyabiliyor, başkalarının ne zaman konuşacağına ve ne yapacağına karar verebiliyorsunuz. Böyle bir yetki, davranışlarınızı nasıl etkilerdi?

Stanford Hapishane Deneyi, bu soruyla birlikte anılan en ünlü psikoloji çalışmalarından biridir. Ancak deneyin çarpıcı hikâyesi kadar, nasıl yürütüldüğü ve sonuçlarının nasıl yorumlandığı da önemlidir.

Bu çalışmayı “Güç verilen herkes zalimleşir” şeklinde okumak, insan davranışını da araştırmanın sınırlarını da fazlasıyla basitleştirir. Deneye daha yakından baktığımızda rollerin, araştırmacı beklentilerinin ve etik sorumluluğun iç içe geçtiği bir tabloyla karşılaşırız.

Stanford Hapishane Deneyi Nasıl Yapıldı?

1971 yılında Philip Zimbardo ve çalışma arkadaşları, Stanford Üniversitesi’nin psikoloji binasının bodrum katında bir hapishane ortamı oluşturdu. Amaçları, mahkûm veya gardiyan rolünde bulunmanın psikolojik etkilerini incelemekti.

Başvuran gönüllüler arasından değerlendirmelerle 24 erkek üniversite öğrencisi seçildi. Katılımcılar rastgele gardiyan ve mahkûm rollerine ayrıldı; seçilenler arasında yedekler de bulunuyordu. Gardiyanlara otoriteyi temsil eden üniformalar verilirken mahkûm rolündeki kişilerin yaşamı belirli kurallarla sınırlandırıldı.

Başlangıçta iki hafta sürmesi planlanan çalışma, altıncı gününde sona erdirildi. Araştırmacıların anlatımına göre bu süreçte bazı gardiyanların aşağılayıcı ve baskıcı davranışları, bazı mahkûmların ise yoğun sıkıntı yaşaması belirginleşmişti.

Bu kısa ve sarsıcı hikâye, zamanla deneyin en çok hatırlanan kısmı oldu. Fakat bir çalışmada yaşananları anlatmakla, bunların neden yaşandığını bilimsel olarak açıklamak aynı şey değildir.

Deneyden Hangi Sonuç Çıkarıldı?

Zimbardo ve çalışma arkadaşları, hapishane gibi güç eşitsizliğinin belirgin olduğu ortamların davranış üzerindeki etkisini vurguladı. Bu yoruma göre kişiyi anlamak için yalnızca kişilik özelliklerine değil, içinde bulunduğu koşullara da bakmak gerekiyordu. Zimbardo ve Haney, sonraki eleştirilere verdikleri yanıtta da insanlıktan çıkarıcı ortamların etkisine ilişkin bu görüşü savundu.

Ancak buradan “İnsanlar kendilerine verilen role kaçınılmaz biçimde teslim olur” sonucuna geçmek büyük bir adımdır.

Bir araştırmanın böyle bir iddiayı destekleyebilmesi için farklı açıklamaları birbirinden ayırabilmesi gerekir. Katılımcılar yalnızca rollerinden mi etkilendi? Araştırmacıların yönlendirmeleri ne ölçüde etkiliydi? Kendilerinden beklenen davranışı sergilemeye mi çalıştılar?

Stanford Hapishane Deneyi’nin bilimsel tartışması, büyük ölçüde bu soruların çevresinde şekillenir.

Stanford Hapishane Deneyi Neden Eleştiriliyor?

Araştırmacı Thibault Le Texier, 2019 yılında yayımlanan çalışmasında deneyin arşivlerini ve 15 katılımcıyla yapılan görüşmeleri inceledi. Gardiyanlara verilen talimatlar, verilerin eksik ve yanlı toplanması ve katılımcıların kendilerini ne ölçüde gerçekten rollerine kaptırdığı gibi konularda ciddi eleştiriler ortaya koydu.

Bu eleştirilerin önemli bir sonucu var: Gözlenen davranışları yalnızca “gardiyan rolünün doğal etkisi” olarak açıklamak güçleşiyor. Araştırmayı yürüten kişilerin beklentileri ve müdahaleleri de açıklamanın parçası hâline geliyor.

Haslam, Reicher ve Van Bavel’in 2019 tarihli incelemesi de araştırmacıların liderlik ve yönlendirme rolüne dikkat çekti. Yazarlar, zalimce davranışların ortaya çıkışını yalnızca bir rol üstlenmekle açıklamak yerine, bu davranışların nasıl teşvik edildiğini ve ortak bir amaçla nasıl ilişkilendirildiğini ele aldı.

Dolayısıyla bu deney, insanların belirli koşullarda mutlaka aynı şekilde davranacağını gösteren kesin bir kanıt olarak sunulmamalıdır. Küçük ve sınırlı bir katılımcı grubuyla oluşturulmuş bu ortamdan bütün insanlığa ilişkin değişmez bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.

Etik Açıdan Hangi Soruları Gündeme Getiriyor?

Stanford Hapishane Deneyi’nin bir başka önemli boyutu, araştırmaya katılan kişilerin korunmasıdır. Zimbardo’nun araştırmacı olmasının yanında hapishane yöneticisi rolünü de üstlenmesi, gözlem yapmakla sürecin parçası olmak arasındaki sınırı bulanıklaştırdı. Kendi anlatımında da bu role ne kadar dâhil olduğunu kabul etti.

Bu durum bizi temel sorularla karşı karşıya bırakır: Bir araştırmanın durdurulması gerektiğine kim karar verecek? Katılımcıların sıkıntısı nasıl değerlendirilecek? Araştırmayı sürdürme isteği, insanların güvenliğinin önüne geçmeye başladığında bunu kim fark edecek?

Deneyin etik boyutunu düşünürken, başlangıçta gönüllü olmanın süreç içinde yaşanabilecek her şeye sınırsız onay anlamına gelmediğini de hatırlamak gerekir. Bilimsel merak, araştırmaya katılan insanlara karşı sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Günlük Hayatımıza Hangi Soruları Taşıyabiliriz?

Bir iş yerini, sınıfı veya aileyi doğrudan deneydeki hapishaneyle eşitlemek doğru değildir. Yine de bu tartışmadan hareketle otoriteyi nasıl kullandığımız üzerine düşünebiliriz.

Bir yönetici, öğretmen, ebeveyn ya da grup sorumlusu olduğumuzda kararlarımız başkalarının yaşamını etkileyebilir. Böyle durumlarda kendimize şu soruları sormak anlamlı olabilir:

  • Koyduğum kuralın amacını açıklayabiliyor muyum?
  • Karşımdaki kişi bana itiraz edebiliyor mu?
  • Birinin rahatsızlığını dile getirmesini nasıl karşılıyorum?
  • Hata yaptığımda bunu kabul edip davranışımı değiştirebiliyor muyum?
  • Bir uygulamanın alışılmış olması, onu sorgulamama engel oluyor mu?

Bunlar deneyin kanıtladığı sonuçlar değil; güç, sorumluluk ve insan onuru üzerine düşünmek için kullanabileceğimiz sorulardır.

Benzer biçimde, zorlayıcı bir ortamda bulunan kişiye yalnızca “Neden karşı çıkmadın?” diye sormak da yaşananları anlamaya yetmeyebilir. Kişinin seçeneklerini, karşı çıkmanın olası sonuçlarını ve ulaşabildiği desteği de değerlendirmek gerekir.

Koşulları Anlamak Sorumluluğu Ortadan Kaldırır mı?

Bir davranışı açıklamaya çalışmak, onu haklı bulmak anlamına gelmez.

“Benden böyle davranmam bekleniyordu” veya “Burada işler böyle yürür” gibi ifadeler, içinde bulunulan ortam hakkında bilgi verebilir. Ancak bir davranışın başkasına verdiği zararı önemsizleştirmez.

Burada hem kişisel seçimleri hem de davranışın gerçekleştiği ortamı birlikte ele almak gerekir. Hangi davranışların ödüllendirildiği, itirazın mümkün olup olmadığı ve yetkinin nasıl denetlendiği üzerine düşünürken kişisel sorumluluğu da gözden kaçırmamalıyız.

İnsan Doğası Hakkında Son Sözü Söyleyebilir mi?

Stanford Hapishane Deneyi, insan doğasını açıklayan son söz olarak görülemez. Yöntem sorunları ve araştırmacı etkisi, bu çalışmadan çıkarabileceğimiz sonuçları ciddi biçimde sınırlar.

Buna rağmen deneyin hikâyesi ve etrafındaki tartışmalar önemli bir düşünme alanı açar: Bir araştırma ne kadar çarpıcı olursa olsun, hangi koşullarda yürütüldüğünü ve iddialarının neye dayandığını sorgulamak gerekir.

Bir psikolog olarak bu çalışmayı ele alırken önemsediğim nokta, insanları kaçınılmaz biçimde zalimleşen varlıklar olarak tanımlamaktan kaçınmaktır. Bunun yerine gücün kullanımını, denetimi, itirazı ve araştırmacının kendi sorumluluğunu konuşabiliriz.

İnsan davranışını anlamaya çalışırken, etkileyici bir hikâyeyle güvenilir bir bilimsel açıklama arasındaki farkı korumalıyız.

Psikolog Rengin Kılıç

Kaynaklar

Psikoloji Üzerine Yeni Yazılardan Haberdar Olun

Kaygı, ilişkiler, duygular ve psikolojik iyi oluş üzerine hazırladığım yeni yazılardan e-posta yoluyla haberdar olmak için abone olabilirsiniz.

E-posta adresiniz yalnızca yeni yazılardan haberdar olmanız için kullanılacaktır. Dilediğiniz zaman abonelikten ayrılabilirsiniz. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı privacy policy inceleyebilirsiniz.

Benzer Gönderiler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir