Kendimizi Anlamaya Çalışırken Fazla mı Etiketliyoruz?

“Ben kaygılı bağlanan biriyim.”
“Eski sevgilim kesin narsistti.”
“Düzen seviyorum, biraz OKB’liyim.”

Psikolojik kavramlarla sosyal medyada, arkadaş sohbetlerinde ve kendi iç konuşmalarımızda karşılaşabiliyoruz. Bazen bir paylaşımı okurken kendimizi buluyor, yaşadığımız bir durumun adını öğrenince rahatlıyoruz. Ancak psikolojik etiketler, bir deneyimi anlamamıza yardımcı olurken insanın bütününü açıklayan ifadelere de dönüşebiliyor.

Peki, kendimizi tanımak için kullandığımız kelimeler ne zaman bakışımızı daraltmaya başlıyor? Bir kavramın bize yol göstermesiyle bizi tek bir tanıma sıkıştırması arasındaki farkı nasıl anlayabiliriz?

Yaşadıklarımıza Bir İsim Koymak Neden Rahatlatır?

Anlam veremediğimiz bir duyguyla yaşamak zor olabilir. Neden bazı konuşmalardan sonra saatlerce düşündüğümüzü, yakınlık kurarken neden tedirgin olduğumuzu ya da belirli durumlarda neden geri çekildiğimizi merak ederiz.

Böyle bir anda karşılaştığımız açıklama, “Bunu yaşayan yalnızca ben değilmişim” hissi verebilir. Duygularımıza kelime bulmak, onları başkalarına anlatmamızı ve destek aramamızı kolaylaştırabilir.

Bu nedenle psikoloji hakkında bilgi edinmek değerlidir. Burada üzerinde düşünmemiz gereken, bir kavramı öğrendikten sonra onu nasıl kullandığımızdır.

“Bu açıklamanın bir kısmı bana uyuyor” dediğimizde kendimizi araştırmaya devam edebiliriz. “Ben tamamen buyum” dediğimizde ise bu tanımın dışında kalan deneyimlerimizi gözden kaçırabiliriz.

Bir Özellik, Bir Tanı Anlamına Gelir mi?

Düzeni sevmek, zaman zaman kendini ön planda tutmak veya bir ilişkide güvence aramak tek başına psikiyatrik bir tanı koymak için yeterli değildir.

Örneğin obsesif kompulsif bozukluk, yalnızca temizlik ve düzen tercihinden ibaret değildir. İstenmeyen, yineleyici düşünceler ve bunlarla ilişkili tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemler içerebilir. Bu deneyimlerin yol açtığı sıkıntı, aldığı zaman ve günlük yaşama etkisi değerlendirmede önem taşır.

Benzer şekilde, birinin bir tartışmada benmerkezci davranması üzerinden narsistik kişilik bozukluğu sonucuna varılamaz. Kişilik bozukluklarının değerlendirilmesi, uzun süredir devam eden örüntülerin ve kişinin yaşamındaki işleyişin bir ruh sağlığı uzmanı tarafından ele alınmasını gerektirir.

Kısa bir videoda kendimize benzeyen birkaç özellik görmek, üzerinde düşünmek için başlangıç olabilir. Ancak bu benzerlik, kişisel değerlendirmemizin tamamlandığı anlamına gelmez.

Psikolojik Etiketler Kendimize Bakışımızı Nasıl Daraltabilir?

“Ben zaten böyleyim” cümlesi bazen kendimizi kabul ettiğimizi anlatır. Bazen de değiştirmek istediğimiz bir davranışın önünde durabilir.

Örneğin “Ben ilişkilerde hep kaygılıyım” dediğimizi düşünelim. Bu cümle yaşadığımız bir güçlüğü ifade ediyor olabilir. Yine de bazı önemli soruları yanıtsız bırakır:

Hangi ilişkilerde daha fazla kaygılanıyorum? Karşımdaki kişinin davranışları ne kadar tutarlı? Belirsizlik yaşadığımda ne yapıyorum? Kendimi daha güvende hissettiğim zamanlarda neler farklı oluyor?

Bu sorular, genel bir tanımın içindeki ayrıntıları görmemizi sağlar. Böylece yalnızca nasıl biri olduğumuza değil, hangi koşullarda nasıl tepki verdiğimize de bakabiliriz.

Kendimizi anlamak, zorlandığımız tarafları fark etmek kadar istisnaları da görebilmeyi gerektirir. Her zaman sustuğumuzu düşünüyorsak, fikrimizi rahatça söylediğimiz bir ortamı hatırlamak da önemlidir.

İlişkilerde Etiket Yerine Davranışa Bakmak

Bizi inciten bir ilişkiyi anlamlandırırken karşımızdaki kişiye bir isim koymak isteyebiliriz. “Narsist mi?”, “Kaçıngan mı?”, “Manipülatif mi?” sorularına yanıt arayabiliriz.

Oysa karar verebilmek için daha somut sorular da sorabiliriz:

  • İstemediğimi söylediğimde sınırıma saygı duyuluyor mu?
  • Kırıldığımı anlattığımda dinleniyor muyum?
  • Anlaşmazlıklarda küçümseniyor veya tehdit ediliyor muyum?
  • Aynı incitici davranış tekrarlandığında sorumluluk alınıyor mu?
  • Bu ilişkide kendimi ifade etmekten korkuyor muyum?

Bu soruların yanıtları, yaşadıklarımızı daha açık biçimde değerlendirmemize yardımcı olabilir.

Bir davranıştan zarar gördüğümüzü kabul etmek ve sınır koymak için karşımızdaki kişinin bir tanısı olması gerekmez. Aynı şekilde, bir kişinin tanı almış olması da onun ilişkilerde nasıl davranacağını tek başına açıklamaz.

Davranışı anlamaya çalışmak, verdiği zararı görmezden gelmek anlamına gelmez. Anlamakla kabul etmek farklı şeylerdir.

Kendimize Daha Açık Bir Dille Yaklaşmak

Kullandığımız dili biraz değiştirmek, deneyimlerimizi daha ayrıntılı anlatmamızı sağlayabilir.

“Ben çok sorunlu biriyim” yerine, “Son dönemde duygularımı ifade etmekte zorlanıyorum” diyebiliriz.

“Ben ilişkilerde hep kaygılıyım” yerine, “İletişim belirsizleştiğinde terk edilmekten korkuyorum” diyebiliriz.

“O kesin narsist” yerine, “Konuşurken sözümü kesmesi ve ihtiyaçlarımı küçümsemesi beni incitiyor” diyebiliriz.

Bu ifadeler yaşadığımız güçlüğü küçültmez. Aksine, ne olduğunu daha görünür hâle getirir. Böylece neye ihtiyaç duyduğumuzu ve hangi konuda değişim istediğimizi konuşmak kolaylaşabilir.

Kendimize şu soruyu sormak da yararlı bir başlangıç olabilir: “Kullandığım bu kelime, kendimi daha iyi anlamamı mı sağlıyor; yoksa kendim hakkında vereceğim son karar gibi mi duruyor?”

Sosyal Medyada Kendimizi Bulduğumuzda

Bir içerikte kendimizden bir parça gördüğümüzde hemen kesin bir sonuca varmak zorunda değiliz. Önce durup düşünmeye alan açabiliriz.

Anlatılan durumun hayatımızda ne sıklıkta yaşandığına, hangi koşullarda ortaya çıktığına ve bizi nasıl etkilediğine bakabiliriz. İçeriğin kim tarafından hazırlandığını, kaynak gösterip göstermediğini ve herkesi aynı kalıba yerleştirip yerleştirmediğini sorgulayabiliriz.

Yaşadığımız güçlük devam ediyor ve günlük hayatımızı etkiliyorsa profesyonel destek alabiliriz. Bunun için önceden kendimize bir tanı koymamız gerekmez. “Bunun adını bilmiyorum ama beni zorluyor” demek de yardım aramak için yeterli bir başlangıçtır.

Bir Kavramdan Daha Fazlasıyız

Psikolojik kavramlar, yaşadıklarımızı konuşabilmek için ortak bir dil sunar. Uygun bir değerlendirmeyle konulan tanı da güçlükleri anlamada ve desteği planlamada değer taşıyabilir. Ancak hiçbir kelime bir insanın bütün hikâyesini anlatmaz.

İhtiyaçlarımız, koşullarımız, ilişkilerimiz, güçlü yanlarımız ve değişim çabalarımız da bu hikâyenin içindedir.

Kendimizi tanımaya çalışırken merakımızı koruyabiliriz. “Ben buyum” cümlesinin yanına, “Bende başka neler var?” sorusunu da ekleyebiliriz.

Kendimizi anlamak, hakkımızda son sözü söylemek zorunda olduğumuz bir süreç değildir.

Psikolog Rengin Kılıç

Kaynaklar

Psikoloji Üzerine Yeni Yazılardan Haberdar Olun

Kaygı, ilişkiler, duygular ve psikolojik iyi oluş üzerine hazırladığım yeni yazılardan e-posta yoluyla haberdar olmak için abone olabilirsiniz.

E-posta adresiniz yalnızca yeni yazılardan haberdar olmanız için kullanılacaktır. Dilediğiniz zaman abonelikten ayrılabilirsiniz. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı privacy policy inceleyebilirsiniz.

Benzer Gönderiler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir